يكى ديگر از عواملى كه در توجه شيخ به علم نفس و اهتمام او به شرح و بسط حقيقت و ماهيت و قوى و آثار نفس تأثير مهمى داشته است ، اشتغال بامر طبابت و تحقيقات و تجربيات و مطالعات وى درين قسمت است ؛ چنان كه شيخ رئيس در كتاب قانون ، از قواى نفس و از رابطه و علاقهء جسم و نفس به تفصيل بحث مىكند « 1 » . عامل مهم ديگرى كه شيخ را بمطالعهء نفس ترغيب و تحريض كرده ، بدون شك و ترديد ، عقايد دينى اوست . اين نكته را مىتوان از گفته‌هاى خود شيخ و از خلال عبارات وى در پاره‌اى از رسايل به سهولت دريافت ؛ چنان كه در رسالهء « فى معرفة النفس الناطقة و احوالها » مىنويسد : « ايضا فان معرفة النفس مرقاة الى معرفة الربّ تعالى كما اشار اليه قائل الحق بقوله : « من عرف نفسه فقد عرف ربه » و لو كان المراد بالنفس فى هذا الحديث هو هذا الجسم لكان كلّ احد عارفا بربّه اعنى خصوص معرفته و ليس كذلك » « 2 » . و در مقدمهء رسالهء فى القوى النفسانيه مىگويد : « و رايت كتاب اللّه تعالى يشير الى مصداق هذا بقوله عز و جل فى ذكره البعداء عن رحمته من الضالين - نسو اللّه فأنساهم انفسهم ، أ ليس تعليقه نسيان النفس بنسيانه تنبيها على تقرينه ، تذكرة بتذكرها و معرفة بمعرفتها و قرأت فى كتب الاوائل انهم كلفوا الخوض فى معرفة النفس بوحى ما هبط عليهم ببعض الهيا كل الالهيه يقول : اعرف نفسك يا انسان تعرف ربك و قرأت انّ هذه الكلمة كانت مكتوبة فى محراب هيكل اسقليبس و هو معروف عندهم فى الانبياء » « 3 » شايد علت اصلى توجه و علاقهء خاص شيخ رئيس بمسئلهء نفس و اثبات

--> ( 1 ) - قانون ، ص 49 - 45 ، چاپ سيد رضى ، تهران . ( 2 ) - ص ، 7 ، چاپ مصر ، ناشر رساله : محمد ثابت الفندى . ( 3 ) - چاپ مصر ، ص 20 .